Tarih İngiliz–Rus Rekabetinden Başka Bir Şey Değildir

Öz

Bu makale, tarih yazımında yer yer ortaya çıkan “tarihin ana ekseninin İngiliz–Rus rekabeti olduğu” savını kapsamlı biçimde incelemektedir. Özellikle 19. yüzyıl Avrasya jeopolitiğinde Büyük Oyun’un etkileri yadsınamaz olmakla birlikte, tarih bilimi açısından bu iddia indirgemeci bir yaklaşımı temsil eder. Makale, İngiliz–Rus rekabetinin tarihsel, diplomatik, ekonomik ve kültürel boyutlarını geniş bir çerçevede analiz ederek, küresel tarihsel süreçlerin çok aktörlü doğasını ortaya koymaktadır. Ayrıca modern tarih metodolojisinin ışığı altında, tek eksenli açıklamaların sınırlılıkları tartışılmaktadır. Sonuç olarak, söz konusu iddianın belirli dönem ve coğrafyalar için açıklayıcı olsa da, genel tarih kuramı açısından yetersiz olduğu ileri sürülmektedir.

Anahtar kelimeler: Büyük Oyun (The Great Game), İngiliz–Rus Rekabeti, Jeopolitik, Avrasya Stratejisi, Orta Asya Tarihi, Emperyalizm, Uluslararası İlişkiler Teorileri, Realizm, Güç Dengesi, İngiltere Dış Politikası, Rusya Dış Politikası, Avrasya Jeopolitiği, Sömürgecilik Tarihi, 19. Yüzyıl Diplomasi Tarihi, Jeostratejik Rekabet

1. Giriş

“Tarih İngiliz–Rus rekabetinden başka bir şey değildir” biçimindeki yaklaşım, özellikle Avrasya’nın jeopolitik tarihini açıklamada yaygın olarak kullanılan bir ifadedir. Bu iddia, temelde Büyük Oyun (The Great Game) olarak bilinen ve 19. yüzyılın büyük bölümünde Orta Asya’da yaşanan İngiltere–Rusya mücadelesine dayanmaktadır. Söz konusu rekabet, bölgede diplomatik, askerî ve ekonomik ilişkilerin yönünü belirlemiş, Osmanlı İmparatorluğu’ndan İran’a, Afganistan’dan Hindistan’a kadar geniş bir coğrafyada kalıcı etkiler bırakmıştır.

Ancak, dünya tarihini tek bir rekabet dinamiğine indirgemek metodolojik açıdan tartışmalıdır. Tarihsel olaylar, ekonomik gelişmeler, teknolojik dönüşümler, fikir akımları ve farklı kültürlerin etkileşimi gibi çok sayıda değişkenden beslenir. Bu sebeple, iki devlet arasındaki rekabeti tarihin merkezine oturtmak güçlü bir analiz çerçevesi sunsa da, bütünsel tarih anlayışı açısından eksik kalabilir. Bu çalışma, söz konusu iddiayı tarih felsefesi, uluslararası ilişkiler teorisi ve modern tarihçilik metodolojisi bağlamında eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutmayı amaçlamaktadır.

2. İngiliz–Rus Rekabetinin Tarihsel Arka Planı

2.1. Rusya’nın Jeopolitik Yönelimi

Rusya’nın tarihsel hedeflerinden biri, sıcak denizlere inmek ve Karadeniz-Akdeniz hattında etkinlik kurmaktı. Rus dış politikasında bu hedefin kökeni Çarlık döneminin erken yıllarına kadar gider. Coğrafi olarak kara merkezli bir imparatorluk olan Rusya, 18. ve 19. yüzyıllarda hem Baltık hem Karadeniz hem de Orta Asya yönlerinde genişleme politikaları yürütmüştür.

2.2. İngiltere’nin Stratejik Konumu ve Hindistan’ın Önemi

İngiltere için Hindistan, “imparatorluğun mücevheri” olarak nitelendirilmiş ve Londra’nın küresel stratejisinin merkezine yerleşmiştir. Bu nedenle Rusya’nın güneye doğru ilerleyişi, özellikle Kafkasya ve Orta Asya’daki genişlemeleri İngiltere tarafından Hindistan’ın güvenliğine yönelik bir tehdit olarak algılanmıştır.

2.3. Rekabetin Diplomatik Kurumsallaşması

İki güç arasındaki rekabet zamanla belirli diplomatik ve askeri yapılar üzerinden kurumsallaşmış, bölgesel antlaşmalar, askeri üsler, istihbarat ağları ve yerel güçlerle yapılan ittifaklar rekabetin araçları hâline gelmiştir.

3. Büyük Oyun: Mekanizmalar, Aktörler ve Uygulama Biçimleri

3.1. Casusluk ve Sınır Keşif Faaliyetleri

Büyük Oyun’un en görünür unsurlarından biri, İngiliz ve Rus ajanlarının Orta Asya’da gerçekleştirdiği keşif ve istihbarat faaliyetleriydi. Bu faaliyetler, bölgenin etnik yapısını, ticaret yollarını, su kaynaklarını ve askeri geçiş güzergâhlarını ayrıntılı şekilde haritalandırmayı amaçlıyordu.

3.2. Yerel Hanlıklarla İlişkiler

İngiltere ve Rusya, Hokand, Hive ve Buhara gibi Orta Asya hanlıklarıyla diplomatik ilişkiler kurarak bölgedeki nüfuzlarını artırmaya çalışmışlardır. Her iki güç de yerel hanları destekleme veya zayıflatma stratejileri izleyerek siyasi dengeyi kendi lehlerine çevirmeye çalışmıştır.

3.3. Afganistan’ın Tampon Devlet Olarak Rolü

Afganistan, İngiltere açısından Hindistan’ı Rusya’ya karşı korumak için kritik bir coğrafi alandır. İngiltere’nin Afganistan’a yönelik müdahaleleri (özellikle Birinci ve İkinci İngiliz-Afgan Savaşları), tampon devlet stratejisinin bir sonucudur. Rusya içinse Afganistan, sıcak denizlere inmenin önündeki son büyük kara engeliydi.

4. İngiliz–Rus Rekabetinin Bölgesel Etki Alanları

4.1. Osmanlı İmparatorluğu ve Boğazlar Meselesi

Osmanlı İmparatorluğu, İngiliz–Rus rekabetinin önemli sahnelerinden biri olmuştur. Rusya, Boğazlar üzerinden Akdeniz’e açılmak isterken; İngiltere, Osmanlı toprak bütünlüğünü koruyarak Rus yayılmasını sınırlama politikası yürütmüştür. Kırım Savaşı, bu rekabetin doruk noktalarından biridir.

4.2. İran’ın Siyasi Yapısına Etkiler

19.yüzyıl boyunca İran, İngiltere ve Rusya’nın ekonomik ve diplomatik baskıları altında kalmış, 1907 Antlaşması ile ülke iki etki alanına ayrılmıştır. Bu durum İran’ın modernleşme sürecini doğrudan etkilemiş, ülkenin dış politikasını derinden şekillendirmiştir.

4.3. Orta Asya’nın Modern Sınırlarının Oluşumu

Rusya’nın askeri ilerleyişi ve İngiltere’nin tampon devlet stratejisi, Orta Asya’da bugün görülen ulusal sınırların oluşmasına katkıda bulunmuştur. Bu süreçte bölgenin çok etnikli yapısı büyük ölçüde yeniden düzenlenmiş, yerel siyasi otoriteler ortadan kalkmıştır.

5. Tarihin Tek Bir Rekabete İndirgenmesinin Metodolojik Sorunları

5.1. Çok Aktörlü Tarihsel Gerçeklik

Dünya tarihi, sadece iki devletin rekabeti üzerinden açıklanamayacak kadar karmaşıktır. Aynı dönemde:

• Çin, iç krizler ve reformlarla dönüşüm geçirmekteydi,

• Japonya modernleşme yolunda hızla ilerliyordu,

• Almanya yeni bir ulusal devlet olarak ortaya çıkıyordu,

• ABD, küresel bir güç olarak yükselmeye başlamıştı.

Bu gelişmelerin hiçbiri İngiliz–Rus rekabetiyle doğrudan açıklanamaz.

5.2. Ekonomik ve Teknolojik Belirleyiciler

Sanayi Devrimi’nin sonuçları, buhar gücü, demiryolları, telgraf ve uluslararası ticaret ağlarının genişlemesi gibi gelişmeler, uluslararası ilişkilerin doğasını tamamen değiştirmiştir. Bu tür yapısal faktörler devlet rekabetlerinin ötesinde bir açıklama gerektirir.

5.3. İdeolojilerin Yükselişi

19. ve 20. yüzyılda milliyetçilik, sosyalizm, liberalizm gibi ideolojik akımlar toplumların dönüşümünde belirleyici rol oynamış; pek çok ayaklanma, devrim ve bağımsızlık hareketi doğurmuştur. Bu süreçlerin çoğu, İngiliz–Rus rekabetinden bağımsız veya ondan tamamen farklı yönlendirmelere sahiptir.

6. Tarih Felsefesi Açısından Değerlendirme

6.1. İndirgemeciliğin Sorunları

Tarih felsefesi açısından tek nedene indirgenmiş açıklamalar, karmaşık tarihsel süreçleri basitleştirerek gerçekliği çarpıtabilir. Determinist yaklaşımlar, tarihin çoklu nedenselliğini göz ardı eder. İngiliz–Rus rekabeti, belirli bir bölgede güçlü bir açıklama sunsa da, küresel tarih açısından tek belirleyici nedendir demek mümkün değildir.

6.2. Çok Boyutlu Tarihsel Analiz Gerekliliği

Modern tarihçilik, olayların politik, ekonomik, kültürel ve sosyal boyutlarını birlikte değerlendirmeyi gerektirir. Bu çerçevede, İngiliz–Rus rekabeti yalnızca tarihsel bir değişken olarak ele alınmalıdır.

7. Genel Değerlendirme ve Sonuç

İngiliz–Rus rekabeti, 19. yüzyıl Avrasya tarihinin anlaşılmasında merkezi bir yer tutar. Ancak tarih bilimini iki büyük güç arasındaki mücadeleye indirgemek, tarihsel olayların çok katmanlı ve çok aktörlü doğasına ters düşer. Dolayısıyla “tarih İngiliz–Rus rekabetinden başka bir şey değildir” tezi, belirli bir bağlamda anlamlı olsa da, geniş dönemli ve küresel tarih açısından yetersiz ve indirgemeci bir iddiadır.

Kaynakça

Bayly, C. (2004). The birth of the modern world, 1780–1914. Blackwell.

Dalrymple, W. (2006). The last Mughal. Bloomsbury.

Hobsbawm, E. (1990). Nations and nationalism since 1780. Cambridge University Press.

Hopkirk, P. (1990). The great game: On secret service in High Asia. John Murray.

Khalid, A. (1998). The politics of Muslim cultural reform in Central Asia. University of California Press.

Kurat, A. N. (2010). Rusya tarihi. Türk Tarih Kurumu.

Landes, D. (1969). The unbound Prometheus. Cambridge University Press.

Lieven, D. (2000). Empire: The Russian Empire and its rivals. Yale University Press.

Mackinder, H. J. (1919). Democratic ideals and reality. Constable.

Martin, V. (2013). Iran between Islamic nationalism and secularism. I.B. Tauris.